Czy typowe zachowanie i wypracowany przez lata charakter mogą ulec całkowitej zmianie pod wpływem środowiska? Czy za sprawą zespołu odpowiednich czynników można wywołać metamorfozę anioła w diabła? Amerykański profesor – Philip Zimbardo – odpowiedzi udzielił poprzez swój słynny eksperyment.

Eksperyment Zimbardo

Mowa tu o Stanfordzkim Eksperymencie Więziennym przeprowadzonym w 1971 r. Polegał on na podzielenie (zdrowych psychicznie) ochotników na dwie grupy – strażników i więźniów – oraz umieszczeniu ich w – imitującej więzienie – piwnicy uniwersytetu. Uczestnicy zostali odpowiednie wyposażeniu i pouczeni względem odgrywania swoich ról. Rezultat? Przerwanie badań po 6 dniach (zakładano, że będą trwać 2 tygodnie) z powodu nadmiernej agresji strażników, skutkującej niską samooceną, bezradnością, depresją i problemami z tożsamością więźniów.

Zdaniem Zimbardo każdy człowiek może całkowicie zmienić swoje zachowanie w zależności od sytuacji, w której się znajduje. Trudne warunki stają się wtedy determinantem przyjęcia – zależnie od indywidualnych predyspozycji lub narzuconej roli – statusu ofiary lub oprawcy. Tego typu przemiana określana jest właśnie mianem efektu Lucyfera.

Wpływ środowiska i sytuacji

Zatem to środowisko w dużej mierze decyduje o tym czy postępujemy dobrze, czy źle. Jednym z jego najistotniejszych elementów jest presja społeczna. Oczekiwania grupy bądź autorytet władzy mogą bowiem popchnąć człowieka do naprawdę okrutnych działań.

Zimbardo zauważył, że nikt nie rodzi się sadystą lub bohaterem, a osobą statystycznie przeciętną. Reprezentowany przez nią altruizm lub agresją stanowią wypadkową oddziaływania wielu czynników dyspozycyjnych, systemowych i sytuacyjnych, które znacznie górują nad osobowością i charakterem. Tezę tę potwierdził również Gustaw Herling-Grudziński, który w swoim dziele Inny Świat napisał: człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach.

Pamiętajmy, że efekt Lucyfera nie występuje jedynie w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Jego znamiona można dostrzec choćby w funkcjonowaniu obozów koncentracyjnych czy głośnej sprawie z więzienia Abu Ghraib.  Mało tego, problem może dotyczy każdego z nas…