Bajkoterapia „Baśnie są bardziej niż prawdziwe, nie dlatego iż mówią nam, że istnieją smoki, ale że uświadamiają, iż smoki można pokonać” G. K. ChestertonBajkoterapia jako nowa metoda pracy w bibliotece, w szkole oraz w domu.Magiczna moc słowa… Każde dziecko chce być silne i odważne. Chce zmierzyć się z rówieśnikami, chce wypróbować swoje umiejętności i wykorzystać swoją znajomość świata, w który wzrasta krok po kroku. Chce być dostrzegane, kochane i szanowane. Jeśli uda się, to osiągnąć, dziecko będzie czuło silne i pełne wiary we własne możliwości. Będzie podejmowało wciąż nowe wyzwania. Naturalnie rodzice pozostają dla dziecka wciąż najważniejszymi osobami.   Dziecko, pełne ufności, wciąż zwraca się do nich. Mówi im o swoich uczuciach i opowiada o swoich przeżyciach. Razem z dzieckiem można zastanowić się nad strategiami radzenia sobie w sytuacjach, które wywołują strach. W zabawach, szczególnie, tych, w których jest potrzeba wcielania się w rolę innej osoby, dziecko z fantazją odtwarza swoje przeżycia. W coraz większym stopniu rozwija pewność w siebie.

Wielką sztuką jest odpowiednio wprowadzić dziecko w świat dorosłych. Jednak niełatwo dorosłym funkcjonować w świecie dziecka. Zarówno rodzice jak i wychowawcy ponoszą porażki. W

trudnościach dzieci, w ich prawidłowym rozwoju, powinni brać udział zarówno rodzice jak i nauczyciele. Życie to przecież ciągły rozwój, który rozpoczyna się od wzrastania ciała i jego narządów, czyli przede wszystkim:
– wiedzie poprzez rozwijanie zdolności ruchowych,
– wzbogacanie wiedzy,
– poszerzanie związków ze światem, prowadząc do zebrania doświadczeń nazywanych mądrością.

Należy pamiętać, że rozwój dziecka jest procesem samoistnym, specyficznym dla danej jednostki. W danej grupie wiekowej mogą więc występować znaczne różnice w rozwoju psychicznym i fizycznym, stając się często źródłem ich wewnętrznego niepokoju. Tę inność każdego z nich należy docenić i uszanować – szanować uczucia i predyspozycje dzieci. Bardzo ważną rolę odgrywa czytanie dziecku już od samego początku. Czytanie dziecku jest skuteczną metodą wychowania wrażliwego człowieka, myślącego samodzielnie, z bogatą wyobraźnią, umiejącego radzić sobie w życiu dzięki zdobytej wiedzy i umiejętnością. Bardzo często dzieci nie potrafią i umieją sobie poradzić w wielu trudnych dla nich sytuacjach emocjonalnych, np. mogą to być różnego rodzaju lęki, przed ciemnością, pierwsze dni w przedszkolu czy szkole, zmiana miejsca zamieszkania i inne. Dzieci bardzo często nie potrafią mówić o swoim problemie i lęku, nie umieją zwrócić się do dorosłego o pomoc i przez to bardzo łatwo mogę wpaść w pułapkę własnych negatywnych emocji i braku akceptacji ze strony otoczenia. Właśnie w takich sytuacjach bardzo ważną rolę odgrywa bojkoterapia, czyli terapia przez bajkę lub baśń.

Rola baśni i bajki w rozwoju dziecka.
Baśń i bajka to dwa gatunki literackie, które odgrywają bardzo ważną rolę w rozwoju osobowości dziecka. Choć te dwa pojęcia stosowane są wymiennie, należy zwrócić uwagę na ich odmienność.

BAJKA – jest podstawowym gatunkiem ustnej twórczości ludowej, przypowieścią, bardzo często o życiu zwierząt, o charakterze satyryczno – dydaktycznym, utworem głoszącą naukę moralną. W
bajkach bardzo często ukazany świat jest magiczny i niezwykły. Przy ich pomocy maluchy uczą się reguł, wzorców zachowań. Dziecko poznaje otaczający świat poprzez działania bohaterów bajki, która pokazuje, co jest dobre, a co złe.

Bajka umożliwia utożsamienie się z jej bohaterem, co sprawia, że dziecko wczuwa się w emocje, jakich doświadcza, a przez to staje się wrażliwe na zło, niesprawiedliwość, ból. W świecie bajek rządzą reguły dobra, któro zawsze zwycięża – szczęśliwe zakończenia dają dziecku radość oraz poczucie sukcesu. Przedstawiany świat jest uproszczony, ale przez to zrozumiały dla dzieci. Maluszki myślą w sposób magiczny – przypisują przedmiotom atrybuty życia, zwierzętom nadają cechy ludzkie. Bajki natomiast charakteryzują się magiczną rzeczywistością, dlatego tak łatwo docierają do młodych „czytelników”. Pomagają zrozumieć dziecku świat adekwatnie do jego możliwości poznawczych. Dzięki bajkom dziecko rozwija swoją osobowość i pobudza wyobraźnię.

BAŚŃ – jest fantastyczną opowieścią ludową o nadnaturalnych postaciach i zjawiskach, zawierających bardzo często naukę moralną. Baśń łączy w sobie elementy świata realnego i fikcyjnego, tworząc poetycką wizję. Antropomorfizacja zjawisk i personifikacja sprawiają, że świat kreowany w baśniach jest bliski dorosłym i dzieciom. W utworach tych możemy znaleźć próbę odpowiedzi na dwa podstawowe pytania, jakie człowiek stawia sobie od stuleci: jaki jest świat, jakie reguły nim rządzą i jak sobie poradzić z zagrożeniami.

Terapeutyczna rola baśni.
Terapia przez baśń stosowana jest najczęściej do pracy z dziećmi w wieku 4-9 lat. W baśni szuka się pomocy i znajduje ją. Ma na celu uspokojenie, zredukowanie problemów emocjonalnych
i wspieranie rozwoju osobowego dziecka. Jej specyfiką jest to, że jest skierowana do konkretnego odbiorcy mającego konkretny problem. Do terapii psychoanalitycy wybierają te baśnie, które najlepiej nadają się do przepracowania danego problemu. Jeśli konflikt dotyczy relacji z matką, szuka się w utworach symboli z nią związanych. Baśnie odblokowują uczucia i pomagają w intuicyjny sposób sobie z nimi radzić. Symbole są ważne , bo pomagają nawiązać kontakt ze stłumionymi przeżyciami. W końcowym etapie postępowania terapeuci zachęcają do
ułożenia własnej bajki, która byłaby projekcją, obrazem siebie, swoich lęków. Baśnie wykorzystywane są nie tylko do terapii, ale również pełnią funkcję diagnostyczną. Poprzez
wybór ulubionego bohatera dociera się do nieuświadomionych problemów dziecka. Technika ta jest przydatna również do pracy w grupie; przydział ról do odgrywania, jakie grupa wyznacza
osobie, mówi o tym, jak jest dane dziecko jest przez nią postrzegane.

Przykłady baśni poruszających określony problem:
• „Brzydkie kaczątko” , w tej baśni został poruszony bark akceptacji dla innych czy też inności. Rodzice czy wychowawcy mogą ją wykorzystać wtedy, gdy dziecko nie czuje się akceptowane przez grupę, czuje się odrzucone i niepotrzebne. Baśń ma na celu ukazania, że każdy z nas jest taki sam i zasługuje na wszystko co najlepsze.

• „Jaś i Małgosia” , lęk przed porzuceniem. Baśń ta ma dziecku pomóc, gdy nie może znaleźć drogi do domu, oswaja dziecko przed zagubieniem się. Baśń ta pokazuje, że nie można się bać
i trzeba być odważnym. Pokazuje ona jak można zdobywać doświadczenia i jak się usamodzielnić.

• „Śpiąca Królewna”, jest to baśń o dojrzewaniu i ukazaniu dzieciom, że należy być dobry bo
to zostanie później wynagrodzone. Należy pomagać innym, słabszym od siebie Bi tylko w ten
sposób zostanie nam to wynagrodzone. W ten sposób możemy pokazać dzieciom, że należy pomagać
swoim kolegą.

• „Kopciuszek”, jest baśnią wspierającą, wtedy kiedy dziecko czuje się traktowane
niesprawiedliwie i niedobrze. Wyprowadza ona z poczucia winy i prowadzi do rozładowania
emocji.

BAJKOTERAPIA – czyli inaczej terapeutyczna rola bajek. Jest to metoda profilaktyczna i terapeutyczna. Bajki terapeutyczne są utworami adresowanymi głównie do dzieci w wieku 3-10
lat. W tych bajkach świat jest widziany z dziecięcej perspektywy, ich celem jest uspokojenie, zredukowanie problemów emocjonalnych i wspieranie w rozwoju osobistym. Fabuła bajek terapeutycznych dotyczy różnych sytuacji wzbudzających lęk lub niewłaściwego postępowania, czy zachowania. Główny bohater, zazwyczaj zwierzątko, dziecko lub zabawka, znajduje się w trudnej sytuacji, często wywołującej lęk, a wprowadzone postacie umożliwiają mu redukcję lęku lub doradzają jak modyfikować postępowanie, aby nabyć nowe umiejętności i zwalczyć stare przyzwyczajenia.

Bajki terapeutyczne mają ściśle określone zadania, przede wszystkim niesienie pomocy dziecku, które doświadcz lub doświadczyło sytuacji trudnych emocjonalnie. Czytając lub opowiadając bajki terapeutyczne, stymuluje się w ten sposób dziecko do przeżywania przygód bohatera i samodzielnego konstruowania wiedzy i samowiedzy, co w rezultacie sprzyja jej utrwalaniu. Bajki terapeutyczne mają także za zadanie wspierać dzieci będące w trudnej sytuacji emocjonalnej. Wsparcie sprzyja zmianie w rozumieniu wydarzeń, tym samym w odczuwaniu i zachowaniu, wzmacnia zagrożone poczucie własnej wartości i buduje nadzieję. Poprzez czytanie dzieciom bajek terapeutycznych pokazujemy, ze inni też maja podobne problemy, przeżywają tak samo różne sytuacje i wydarzenie, reagują na niektóre sytuacje identycznie. Właśnie w ten sposób możemy dziecku pokazać, że jest same i jest rozumiane. Sprzyja to akceptacji i wzmocnienia poczucia własnej wartości.
Według Marii Molickiej bajkoterapia jest ważną metodą wspierania i oddziaływania terapeutycznego we wczesnych okresach rozwoju dziecka. Może pomóc w efektywnym radzeniu sobie z sytuacjami trudnymi takimi jak: sytuacje zagrożenia, przeciążenia, bólu, deprywacji czy frustracji. Dzieci nie znają słów określających stany emocjonalne, nie rozumieją tych sytuacji, ani siebie. Nie potrafią zwrócić się do dorosłych, o tak potrzebne wsparcie, nie znają strategii radzenia sobie z doświadczanymi stanami.

Treść bajek terapeutycznych koncentruje się wokół sytuacji emocjonalnie trudnych, które to zdarzają się w toku rozwoju dziecka. Lęk u dzieci wynika:
• z uprzedniego, negatywnego doświadczenia,

• z rozwoju dziecka, rozwoju jego wyobraźni, (mówiąc o rozwoju myślę o tym, że niektóre dzieci są „gotowe” do ujawniania różnych lęków np.: przed ciemnością, czy pożarciem przez
dzikie zwierzę – to są lęki, o których wspominał Jung pisząc o nieświadomości zbiorowej, czy Le Doux o w mózgu emocjonalnym);

• z niezaspokojonych potrzeb – braku poczucia bezpieczeństwa, miłości, przynależności,
uznania;

• z niskiej samooceny.

Lęk u dziecka wzrasta na podstawie strachu. Jest on naturalną reakcją organizmu.

Rodzaje bajek terapeutycznych przeznaczonych do pracy z dziećmi:

Bajki relaksacyjne wspierają dziecko w rozwoju, wizualizując pozytywne obrazy mające na celu wywołanie uspokojenia, odprężenia. Bajki te mają określoną strukturę wzorowaną na treningu autogennym Schulza, którego celem jest rozluźnienie, redukcja napięcia mięśniowego, a przez to oddziaływanie na autonomiczny układ nerwowy. W części pierwszej, początkowej występują elementy uspokajające, rozluźniające. W drugiej, środkowej, wyzwala się stan bezwładu, ciężaru i ciepła (właściwy relaks), by potem w ostatniej części przejść do elementów
wywołujących przypływ energii, rześkość i radość życia, poczucie, że świat jest piękny. W końcowym momencie autorka zachęca do zobrazowania opowieści wyobrażeniami związanymi z wodą,
kąpielą, wodospadem. Obrazy powinny zawierać struktury: wzrokowa, słuchową, czuciową, a także zapachową. Dominującymi kolorami powinny być: zielony i niebieski, którym przypisuje
się znaczenie kojące. Opisywane zdarzenia, jak i wybór bohatera, dobrze jest kojarzyć ze światem roślinnym czy zwierzęcym, znanym dziecku. Elementy związane ze sferą słuchową
dotyczyć powinny np. wolnego, niezbyt głośnego szumu fal. Sfera czuciowa powinna obejmować doznania zmysłowe związane z dotykiem, położeniem ciała, a węchowa – przywoływać znane i
przyjemne zapachy. Bajki relaksacyjne przy długotrwałym stosowaniu pomagają samodzielnie przywoływać obrazy mające dla niego znaczenie.

Bajki psychoedukacyjne maja na celu redukcję nieprzyjemnego napięcia emocjonalnego spowodowanego sytuacjami trudnymi, którego dziecko doświadcza w życiu realnym, bądź w tym
wyobrażeniowym.

Wspierają dziecko głównie w aspekcie poznawczym. Oddziałują na procesy intelektualne poprzez:
– oswajanie z sytuacja zagrożenia,
– zapoznanie z sytuacją trudną, tak, że staje się ona zrozumiała,
– wyjaśniają związki przyczynowo – skutkowe między zdarzeniem a doznawaniem emocji,
– zapoznają ze słownictwem pozwalającym określać doznania, tym samym sprzyjają ich uświadamianiu,
– pokazują wzory skutecznego działania, myślenia, innego odczuwania (strategie radzenia sobie),
– przedstawiają różne przeszkody, zachęcają do działania, mówienia o trudnościach, poszukiwania sposobu rozwiązania,
– uczą pozytywnego myślenia.

Bajki psychoedukacyjne są utworami krótkimi (dlatego nie zawsze wszystkie elementy wsparcia występują). Dostarczają dziecku nowej wiedzy wpływającej na zmianę percepcji siebie i
sytuacji na bardziej optymistyczną, pobudzającą do działania i dzięki temu redukują napięcie. Bajki te pomagają w procesie zmiany poznawczej reprezentacji problemu, ponieważ
pojawia się w umyśle dziecka inny sposób myślenia, inna interpretacja zdarzeń, poznaje ono inne strategie działania. Użycie w tekście symboli i metafor pozwala na samodzielne ich
odkrywanie i odnoszenie do własnych doświadczeń. Bajki te konkretyzują emocje, przypisując je do zdarzeń, stymulują empatie, pokazują, jak ważne są dobre relacje z innymi.

Bajki psychoterapeutyczne dają wiedzę potrzebna do efektywnego radzenia sobie w sytuacji trudnej emocjonalnie, ale także wparcie emocjonalne, a przede wszystkim kompensują braki w
zaspokojeniu podstawowych potrzeb: zastępcze danie bezpieczeństwa, przynależności, miłości i uznania. Łączą w sobie walory bajki psychoedukacyjnej, czyli wspierają poznawczo, a także
emocjonalnie oraz umożliwiają kompensowanie niezaspokojonych potrzeb. Maja dłuższą fabułę, bohater otrzymuje wiele wzmocnień, jest nagradzany za skuteczność i zawsze odnosi sukces.
Najważniejsza ich rola polega na tym, że dziecko identyfikuje się z bohaterem bajkowym, bo tylko wówczas zredukuje napięcie tkwiące w niezaspokojonych potrzebach.

W bajkach tych wspieranie emocjonalne polega na:
• daniu zrozumienia, że dziecko nie jest samo, inni też podobnie czują, myślą i zachowują się;
• umożliwieniu wyżalenia się, ekspresji uczuć poprzez wizualizacje tekstu, w ten sposób ponowne doświadczanie emocji;
• w rezultacie dokonuje się ich redukcja (wyrzucenie z siebie zalegających emocji wraz z ich zrozumieniem i wyzwalających je czynników) doraźnej zmianie samopoczucia dzięki pokazaniu, że inni są w podobnej sytuacji.

Wspieranie emocjonalne pomaga odbudować pozytywną samoocenę poprzez doświadczenie, że inni podobnie postępują, obniżyć napięcie emocjonalne poprzez ekspresję emocjonalną i doraźną
zmianę samopoczucia. Bajki psychoterapeutyczne, dając dziecku poznawcze i emocjonalne wsparcie sprzyjają obniżaniu leków dzięki mechanizmom wewnętrznym takim jak: internalizacja,
naśladownictwo, identyfikacja, oswajanie z sytuacją trudną.

Czytanie dziecku terapeutycznej bajki jest bezpiecznym dla niego sposobem rozmowy o danym problemie i stawiania mu czoła. Ważne jest, by pamiętać, że bajkoterapia to proces i nie
zadziała ona od razu. Doraźne efekty, które są równie ważne to np. obniżenie lęku dziecka w związku z daną, trudną sytuacją. Może się zdarzyć, że dziecko nie zrozumie bajki, odrzuci
ją, lub powróci do niej dopiero po pewnym czasie. Należy dać mu do tego prawo. Warto obserwować dziecko w czasie czytania bajki.

Można o niej później porozmawiać, jeśli jednak dziecko nie wykazuje ku temu chęci, nie zmuszaj do tego. Warto natomiast zastanowić się nad reakcją dziecka, jej motywami. Może
udało się dotknąć nurtującego je problemu… W rozmowie z dzieckiem o bajce podążasz za swoją pociechą.

Mówisz współmiernie do jego potrzeb, pytań. Unikasz wypytywania, porównywania. Jeśli dziecko nie chce rozmawiać, może stworzyć do bajki rysunek. Odzwierciedli on to, co było dla dziecka
ważne. Może być tak, że dziecko wiele razy będzie chciało usłyszeć tę samą bajkę. Prawdopodobnie odpowiada ona jego potrzebom
Bajki mogą wymyślać sami rodzice, którzy najlepiej wiedzą, z jakim problemem emocjonalnym zmaga się ich dziecko. Zanim jednak sami zaczniecie tworzyć tego rodzaju historie, warto
podeprzeć się sprawdzonymi przykładami, których wiele można znaleźć w internetowych księgarniach czy chociażby na stronach poświęconych bajkowej terapii.

Bajki pisze osoba, które na co dzień pracują metodą bajkoterapii. Oczywiście bajkoterapia nie polega na jednorazowym zaprezentowaniu dziecku konkretnej historii – jest to proces,
który musi potrwać określony czas. O przeczytanych bajkach z dzieckiem nie trzeba rozmawiać, można pozostawić mu ją do przemyślenia, chyba, że samo takiej rozmowy potrzebuje.

„Bajka to cudne ogrody, najpiękniejsze Bramy Świata, więc ten który czyta Młodym, klucz do Serca ich posiada”… (Regina Mazurkiewicz).